Formül tam olarak neyi yapıyor?
Engellilik raporu sürecinde her branş hekimi kendi alanındaki fonksiyon kaybını yönetmelik ekindeki kılavuza göre bir yüzdeyle karşılar. Ortaya iki, üç, bazen daha fazla ayrı oran çıkar. Bu oranlar toplanmaz. Erişkinler İçin Engellilik Değerlendirmesi Hakkında Yönetmelik (RG 20.02.2019/30692) md.10/4, birden fazla hastalığı veya fonksiyon kaybı bulunanların engellilik durumunun Balthazard yöntemiyle hesaplanacağını söyler.
Yöntemin mantığı basit: vücut fonksiyonunun tamamı %100 kabul edilir. İlk ve en yüksek oran bu bütünden bir pay alır. İkinci rahatsızlık, artık geriye kalan kapasite üzerinden değerlendirilir. Üçüncüsü, ikisinden geriye kalan üzerinden. Böyle devam eder.
Adım adım nasıl uygulanıyor?
Yönetmelik formülün işleyişini şu sırayla tarif eder:
- Engel oranları ayrı ayrı tespit edilir.
- Oranlar en yükseğinden başlanarak sıraya konur.
- En yüksek oran, tüm vücut fonksiyonunu gösteren %100'den çıkarılır.
- Kalan miktar, sıradaki ikinci oranla çarpılır; çarpım 100'e bölünür ve çıkan sayı en yüksek orana eklenir. Böylece ilk iki rahatsızlığın birleşik oranı bulunur.
- İkiden fazla engel varsa, bulunan bu birleşik oran birinci sıraya, üçüncü oran ikinci sıraya alınır ve formül tekrarlanır.
Yönetmeliğin ekinde bir de Balthazard Hesaplama Tablosu yer alır; kurul isterse hesabı bu tablo üzerinden de yapabilir.
Örnek hesap
Diyelim ki bir kişide üç ayrı oran var: %40, %30 ve %20. Basit toplam %90 olurdu. Balthazard yöntemiyle sonuç şöyle çıkar:
| Adım | İşlem | Sonuç |
|---|---|---|
| 1. oran (en yüksek) | — | %40 |
| Kalan kapasite | 100 − 40 | 60 |
| 2. oranın katkısı | 60 × 30 ÷ 100 | 18 |
| İlk iki oran birleşik | 40 + 18 | %58 |
| Kalan kapasite | 100 − 58 | 42 |
| 3. oranın katkısı | 42 × 20 ÷ 100 | 8,4 |
| Toplam | 58 + 8,4 | %66,4 |
Yani %90 değil, yaklaşık %66. Aradaki fark, formülün en çok yanlış anlaşılan tarafıdır: her yeni rahatsızlık, bir öncekinden geriye kalanın içinden pay alır. Bu yüzden sonuç matematiksel olarak %100'e yaklaşır ama onu geçemez.
65 yaş ve üzeri için ek kural
Yönetmelik md.10/4'ün ikinci cümlesi çoğu kaynakta atlanır: 65 yaş ve üzeri bireylerin engellilik oranına, Balthazard formülü ile %10 eklenerek engel oranı belirlenir. Dikkat edilmesi gereken nokta, bu %10'un doğrudan toplanmadığı, yine aynı formülle birleştirildiğidir.
Yukarıdaki örnekteki kişi 65 yaşın üzerinde olsaydı: 100 − 66,4 = 33,6 · 33,6 × 10 ÷ 100 = 3,36 · 66,4 + 3,36 ≈ %69,8. Yani sonuç %76,4 değil, yaklaşık %70 olurdu.
İnternette dolaşan pek çok anlatımda bu sınır hâlâ 60 yaş olarak geçer. Bu bilgi, 2019'da yürürlükten kaldırılan eski yönetmelikten kalmadır; yürürlükteki metin 65 yaş der.
İşitmeden gelen oran bu hesabın neresinde?
İşitme kaybı, kulak burun boğaz alanı içinden bir oranla temsil edilir ve diğer oranlarla birlikte aynı formüle girer. İşitme kaybının oranı hangi ölçüme göre bulunuyor, tek kulak mı iki kulak mı sayılıyor, cihazlı mı cihazsız mı ölçülüyor — bunların ayrıntısı ayrı bir konu: işitme kaybının engel oranına etkisi. Raporun genel işleyişi, süreli/sürekli ayrımı ve itiraz yolu için engel oranı neye göre belirlenir sayfasına bakabilirsiniz.
Sık yapılan üç hata
- Oranları toplamak. %40 + %30, %70 etmez. Yukarıdaki tabloda sonucu %58 olarak gördünüz.
- İnternetteki hesaplayıcıyı sonuç sanmak. Bu araçlar aritmetiği doğru yapabilir; ancak hangi rahatsızlığın kaç puanla karşılandığına karar veren, yönetmelik ekindeki kılavuzu uygulayan kuruldur. Girdiler yanlışsa çıktı da yanlıştır.
- %50 eşiğini otomatik saymak. Rapor, tek başına hakların verilmesi için dayanak oluşturmaz; her hakkın kendi mevzuatındaki diğer şartlar da ayrıca aranır (md.10/1).
Sonuca katılmıyorsanız
Rapora itiraz, ilgilisine teslim tarihinden itibaren otuz gün içinde il sağlık müdürlüğüne yapılır. İtiraz üzerine kişi yetkili başka bir sağlık kuruluşuna gönderilir; iki rapor aynı yöndeyse rapor kesinleşir, farklıysa ve itiraz sürüyorsa hakem hastaneye yönlendirilir ve hakem hastane kararı kesindir (md.12).
Kaynaklar: Erişkinler İçin Engellilik Değerlendirmesi Hakkında Yönetmelik (RG 20.02.2019/30692) md.4/1-a (tanım), md.10/3-4 (oranın belirlenmesi, Balthazard ve 65 yaş kuralı), md.12 (itiraz), Geçici md.2 (formülün adımları) ve Ek-3 Balthazard Hesaplama Tablosu. Bu sayfa bilgilendirme amaçlıdır; oranı belirleyen merci engellilik sağlık kuruludur.
